Συμπληρώθηκαν ήδη 30 χρόνια από το διήμερο 10-11.8.1991, όταν στον Μητροπολιτικό Ναό της Μεταμορφώσεως Αργυροκάστρου ακούστηκαν ως εξ ενός στόματος ολοκλήρου του Ορθοδόξου λαού οι ενθουσιώδεις δοξολογητικές εκβοήσεις:
«Krishti u Ngjall!» – «Erdhi ora e Zotit!» – «Lavdi Zotit!»
«Χριστός Ανέστη» – «Ήρθε η ώρα του Θεού» – «Δόξα τω Θεώ»
Οι στιγμές ήταν ιστορικές: οι Ορθόδοξοι του Αργυροκάστρου υποδέχονταν στην πόλη τους τον τότε επίσκοπο Ανδρούσης (τώρα Αρχιεπίσκοπο Αλβανίας) Αναστάσιο (Γιαννουλάτο) ως Έξαρχο του Οικουμενικού Πατριαρχείου για την Εκκλησία της Αλβανίας!
Οι στιγμές ήταν, πράγματι, ιστορικές διότι για πρώτη φορά μετά το 1967 ερχόταν στο Αργυρόκαστρο Ορθόδοξος Αρχιερέας. Από τη στιγμή που το «Κόμμα Εργασίας της Αλβανίας» του Ενβέρ Χότζα κατέλαβε την εξουσία (1944) κίνησε λυσσαλέο διωγμό κατά της Ορθοδόξου Εκκλησίας. Στόχος του να ξεριζώσει από τις ψυχές των ανθρώπων το Θεό και να τον αντικαταστήσει με το «Κόμμα Εργασίας» και τον ηγέτη του Ενβέρ Χότζα. Στην πρώτη φάση (1944-1967) προσπάθησε να διαλύσει την Εκκλησία ελέγχοντας πλήρως την ηγεσία και την εσωτερική λειτουργία της. Στη συνέχεια, κατά τη δεύτερη φάση (1967-1990) ανακήρυξε την Αλβανία το «πρώτο αθεϊστικό καθεστώς», κατήργησε επισήμως την Εκκλησία και απαγόρευσε όχι μόνο η θρησκευτική λατρεία αλλά ακόμα και τη θρησκευτική συνείδηση και την παραμικρή εκδήλωσή της. Το αλβανικό αθεϊστικό καθεστώς κατέστρεψε Ναούς ή τους μετάτρεψε σε στάβλους, αποθήκες, κέντρα διασκέδασης . δολοφόνησε, βασάνισε, εξόρισε, φυλάκισε αρχιερείς, ιερείς και πιστούς που θέλησαν να κρατήσουν στην καρδιά τους το Χριστό. Κατάφερε να διαλύσει θεσμικά την Αυτοκέφαλη Εκκλησία της Αλβανίας αλλά η πίστη και η αγάπη του απλού λαού παρέμεινε φυλαγμένη ως πολύτιμο θησαύρισμα καταπιστευμένο στα βάθη της ανθρώπινης ύπαρξης. Και όταν «ήρθε η ώρα του Θεού» αποκαλύφθηκε η ανεκτίμητη αξία του.
Στις αρχές του 1991 το αλβανικό καθεστώς ακολούθησε την τύχη των λοιπών κομμουνιστικών καθεστώτων και η πτώση του ήταν συντριπτική.
Επειδή όμως δεν υπήρχε κανένας Ορθόδοξος επίσκοπος στην Αλβανία, το Οικουμενικό Πατριαρχείο ανέλαβε πρωτοβουλία για την ανασύσταση της κατεστραμμένης Ορθόδοξης Εκκλησίας της Αλβανίας. Στις 16 Ιανουαρίου 1991 ο Οικουμενικός Πατριάρχης Δημήτριος όρισε ως Πατριαρχικό Έξαρχο για την Αλβανία τον Επίσκοπο Ανδρούσης (και από τις 24 Ιουνίου 1992 Αρχιεπίσκοπο Τιράνων και πάσης Αλβανίας) Αναστάσιο (Γιαννουλάτο) με κύρια αποστολή να ερευνήσει εκ του σύνεγγυς την κατάσταση στην Αλβανία ερχόμενος σε επαφή με τους εναπομείναντες περίπου 20 αποσχηματισθέντες, υπέργηρους ιερείς, τον πιστό λαό και τη νέα πολιτική ηγεσία της Αλβανίας.
Με πολλές δυσκολίες λόγω της καχυποψίας των αλβανικών αρχών κατά της Ορθοδόξου Εκκλησίας ο Πατριαρχικός Έξαρχος έφτασε στα Τίρανα στις 16 Ιουλίου 1991 και άρχισε τη διακονία του, επισκεπτόμενος όλες τις πόλεις και τα χωριά που υπήρχαν Ορθόδοξοι πιστοί. Μία από τις πρώτες περιοχές που επισκέφθηκε ο Πατριαρχικός Έξαρχος ήταν και η Μητρόπολη Αργυροκάστρου, που περιλαμβάνει τις επαρχίες Αργυροκάστρου, Δρυινουπόλεως (Δρόπολης), Πρεμετής, Πωγωνίου, Δελβίνου, Αγ. Σαράντα, Χειμάρρας.
Ο Πατριαρχικός Έξαρχος Επίσκοπος Ανδρούσης Αναστάσιος φτάνει στο Αργυρόκαστρο (10.8.1991)
Η επίσημη υποδοχή του Εξάρχου από τον Ορθόδοξο λαό του Αργυροκάστρου έγινε στην πλατεία της πόλεως το απόγευμα του Σαββάτου 10ης Αυγούστου 1991, απ’ όπου η πομπή πεζή κατευθύνθηκε στον Ι. Ν. Μεταμορφώσεως, τον παλαιό Μητροπολιτικό ναό, όπου εψάλη Δοξολογία και ομίλησε ο Έξαρχος. Η ομιλία άρχισε με τίς δοξολογητικές αναφωνήσεις μαζί με όλο το λαό: «Lavdi Zotit!» – «Δόξα τω Θεώ!», «Erdhi ora e Zotit!» – «Ήρθε η ώρα του Θεού!» «Krishti u Ngjall!» – «Χριστός Ανέστη!» και στη συνέχεια ο Έξαρχος ανέλυσε τις τρεις αναστάσιμες προσρήσεις του Κυρίου προς τους Μαθητές του: «Χαίρετε!», «Ειρήνη υμίν» και «Εδόθη μοι πάσα εξουσία εν ουρανώ και επι γης», προσαρμόζοντας κατάλληλα στην αλβανική τραγική πραγματικότητα όπως την έζησε ο λαός τις προηγούμενες δεκαετίες αλλά και τις ευοίωνες προοπτικές που η Χάρις του Θεού ανοίγει στο λαό του.
Την επομένη, Κυριακή 11 Αυγούστου 1991, πραγματοποιήθηκε η πρώτη Αρχιερατική Θ. Λειτουργία στο Αργυρόκαστρο μετά από 25 χρόνια!
Δοξολογία-ομιλία του Εξάρχου στον Μητροπολιτικό Ι. Ν. Μεταμορφώσεως Αργυροκάστρου (10.8.1991). Δεξιά του Εξάρχου ο π. Μιχαήλ Ντάκος, ενώ αριστερά του ο μεταφραστής Βαγγέλης Ντούλες και δίπλα του ο Νεκτ. Γκοτσόπουλος (ΣΦΕΒΑ)
(Η υποδοχή του Εξάρχου , η ομιλία του και μέρος της Θ. Λειτουργίας στο συνημμένο αρχείο-video στο you tube: https://www.youtube.com/channel/UCa-fx6ufU084Lcz8NnTMqVg).
Ας αφήσουμε την Ειρήνη Δορκοφίκη να μας περιγράψει την υποδοχή του Πατριαρχικού Εξάρχου στο Αργυρόκαστρο: «Ρίγησε το Αργυρόκαστρο και όλη η Δρόπολη, όταν το μεσημέρι, 10 Αυγούστου 1991 ο Έξαρχος πρωτοήρθε στην πόλη της Αργυρώς! Τον περιμέναμε με χιλιάδες κεριά, όλοι οι παπάδες ντυμένοι στα καλά τους… και να σκουπίζουν διακριτικά τα μάτια τους! Όταν το αυτοκίνητο του Έξαρχου σταμάτησε στην πλατεία, όλο αυτό το πλήθος που το κρατούσαμε σε πειθαρχία τόση ώρα, «έσπασε» τον προστατευτικό κλοιό και όρμησε πάνω του να τον χαιρετήσει, να τον αγγίξει, να πάρει την ευλογία Του! Και τα παιδάκια –παντού και εδώ πρώτα τα παιδάκια — αγοράκια και κοριτσάκια με λουλούδια να τρέχουν τα του φιλάνε τα χέρια! … Σε λίγο όλο αυτό το πλήθος έκανε πομπή και ξεκινήσαμε για την Μητρόπολη.
