Tα διαθέσιμα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ για τον πληθυσμό της χώρας δεν περιγράφουν μια συνηθισμένη κοινωνική μεταβολή. Περιγράφουν μια χώρα που μικραίνει, γερνά και δυσκολεύεται να αναπαραγάγει τον εαυτό της. Το 2024 οι γεννήσεις στην Ελλάδα έπεσαν στις 68.467, μειωμένες σε σχέση με το 2023, ενώ οι θάνατοι έφτασαν τους 126.916. Δηλαδή μέσα σε έναν χρόνο ο φυσικός πληθυσμός της χώρας μειώθηκε κατά 58.449 ανθρώπους. Οι γάμοι μειώθηκαν επίσης, φτάνοντας τους 36.649, ενώ τα διαζύγια αυξήθηκαν στα 15.532. Την ίδια χρονιά καταγράφηκαν πάνω από σαράντα διαζύγια για κάθε εκατό γάμους.
Αυτό δεν είναι απλώς στατιστική. Είναι εθνική προειδοποίηση.
Η Ελλάδα δεν αντιμετωπίζει μόνο κρίση γεννήσεων. Αντιμετωπίζει κρίση θεσμών. Και ο πρώτος θεσμός που εγκαταλείψαμε με ελαφρότητα είναι ο γάμος. Τον παρουσιάσαμε ως παλιό κατάλοιπο. Τον ταυτίσαμε με κοινωνική πίεση, υποκρισία, καταπίεση και μικροαστική συμβατικότητα. Ξεχάσαμε ότι ο γάμος υπήρξε επί αιώνες η βασική ιδιωτική συμμαχία κατά της φθοράς. Η συμφωνία δύο ανθρώπων να μετατρέψουν την επιθυμία σε ευθύνη, την έλξη σε διάρκεια, το σπίτι σε συνέχεια.
Καμία κοινωνία δεν επιβιώνει μόνο με δικαιώματα. Χρειάζεται και δεσμούς. Χρειάζεται ελεύθερους ανθρώπους που αναλαμβάνουν δεσμεύσεις. Ο φιλελεύθερος δεν ζητά από το κράτος να διατάξει τους πολίτες να παντρευτούν. Δεν πιστεύει σε ηθική αστυνόμευση ούτε σε κρατικό πατερναλισμό. Πιστεύει όμως στην αλήθεια. Και η αλήθεια είναι ότι μια κοινωνία που απαξιώνει τη σταθερή οικογένεια πληρώνει τελικά το κόστος σε άδεια σχολεία, γερασμένες γειτονιές, ασφαλιστικά αδιέξοδα και πολιτική παρακμή.
Οι Έλληνες πρέπει να ξανανακαλύψουν τα οφέλη του γάμου. Όχι μόνο επειδή ο γάμος συνδέεται με περισσότερα παιδιά. Αυτό είναι προφανές, αν και όχι μηχανικό. Η δημογραφία επηρεάζεται και από τα εισοδήματα, τη στέγη, τη φορολογία, την εργασία, το κόστος ανατροφής, την ηλικία απόκτησης πρώτου παιδιού και τη γενική αισιοδοξία μιας κοινωνίας. Ο γάμος δεν αρκεί για να λύσει το δημογραφικό. Αλλά χωρίς σταθερούς δεσμούς, χωρίς νοικοκυριά που μπορούν να σχεδιάσουν σε βάθος χρόνου, χωρίς ανθρώπους που πιστεύουν ότι αξίζει να χτίσουν κοινή ζωή, καμία πολιτική γεννήσεων δεν μπορεί να σταθεί.
Το επιχείρημα όμως δεν σταματά στη δημογραφία. Ο γάμος συνδέεται σταθερά με καλύτερα αποτελέσματα υγείας. Οι παντρεμένοι εμφανίζουν, κατά μέσο όρο, μεγαλύτερη διάρκεια ζωής, καλύτερη ψυχική υγεία, χαμηλότερα επίπεδα μοναξιάς και καλύτερη ανάρρωση μετά από σοβαρές ασθένειες. Προφανώς, ένα μέρος αυτών των αποτελεσμάτων οφείλεται και στο ότι υγιέστεροι, σταθερότεροι και οικονομικά ασφαλέστεροι άνθρωποι έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να παντρευτούν και να παραμείνουν παντρεμένοι. Αλλά αυτό δεν ακυρώνει τον θεσμό. Δείχνει ακριβώς τη λειτουργία του. Ο γάμος συγκεντρώνει, οργανώνει και ενισχύει πόρους που αλλιώς διασκορπίζονται: φροντίδα, επίβλεψη, αυτοσυγκράτηση, οικονομική συνεργασία, κοινωνική υποστήριξη.
Το ίδιο ισχύει και για την οικονομία της οικογένειας. Ο γάμος δημιουργεί οικονομίες κλίμακας. Δύο άνθρωποι μοιράζονται έξοδα, κινδύνους, εργασία, χρόνο και φροντίδα. Μπορούν να αποταμιεύσουν ευκολότερα, να σχεδιάσουν καλύτερα, να στηρίξουν ο ένας τον άλλον σε περιόδους ανεργίας, ασθένειας ή επαγγελματικής μετάβασης. Δεν μιλάμε εδώ για κάθε γάμο ανεξαιρέτως. Μιλάμε για τον σταθερό, λειτουργικό έγγαμο δεσμό. Εκείνον που μειώνει την αβεβαιότητα, απλώνει το ρίσκο σε δύο ανθρώπους και μετατρέπει την ατομική επιβίωση σε κοινό σχέδιο.
Για τα παιδιά, το ζήτημα είναι πρωτίστως εμπειρικό. Η σταθερή έγγαμη οικογένεια συνδέεται, κατά μέσο όρο, με καλύτερα εκπαιδευτικά, ψυχολογικά και οικονομικά αποτελέσματα. Τα παιδιά που μεγαλώνουν σε πιο σταθερά οικογενειακά περιβάλλοντα έχουν μικρότερη πιθανότητα να ζήσουν σε φτώχεια, μεγαλύτερη πιθανότητα να ολοκληρώσουν την εκπαίδευσή τους, καλύτερη σχολική επίδοση και χαμηλότερη έκθεση σε συνεχείς μετακινήσεις, συγκρούσεις και ανασφάλεια. Δεν είναι δύσκολο να καταλάβουμε γιατί. Δύο δεσμευμένοι γονείς μπορούν συνήθως να προσφέρουν περισσότερο χρόνο, περισσότερη επίβλεψη, περισσότερους οικονομικούς πόρους και μεγαλύτερη συνέχεια στην καθημερινότητα. Ο γάμος δεν παράγει αυτομάτως καλά παιδιά ούτε εξαλείφει τις αποτυχίες της γονεϊκότητας. Δημιουργεί όμως, σε επίπεδο κοινωνικού αποτελέσματος, τις καλύτερες πιθανότητες για λιγότερη φτώχεια, λιγότερη αστάθεια και περισσότερη ανοδική κινητικότητα. Και αυτό, σε μια χώρα που γερνά και μικραίνει, δεν είναι ηθικολογία. Είναι δημόσιο συμφέρον.
Σαφώς και υπάρχουν πολλές διαφορετικές προσεγγίσεις απέναντι στον γάμο, την οικογένεια και τη γονεϊκότητα. Κανείς δεν χρειάζεται να διαγράψει την προσωπική διαδρομή κανενός. Όταν όμως μιλάμε σοβαρά για το ποια θεσμική διαρρύθμιση παράγει, κατά μέσο όρο, τα καλύτερα αποτελέσματα για τους γονείς, τα παιδιά και την κοινωνία, τότε η απάντηση παραμένει ενοχλητικά απλή. Ο ντεμοντέ, απαρχαιωμένος, κλασικός γάμος διατηρεί τα πρωτεία.
Μπορεί να μην αρέσει στην εποχή μας. Μπορεί να μην κολακεύει τις ιδεολογικές μόδες της ρευστότητας. Αλλά ο γάμος εξακολουθεί να συγκεντρώνει σε έναν θεσμό όσα χρειάζεται η ανθρώπινη ζωή για να ανθίσει: διάρκεια, αμοιβαιότητα, ευθύνη, οικονομική συνεργασία, κοινωνική αναγνώριση και σταθερότητα για τα παιδιά.
Πριν μιλήσουμε λοιπόν για οποιοδήποτε επιμέρους μέτρο πολιτικής, πρέπει να κοιτάξουμε τη μεγάλη εικόνα της συμπεριφοράς. Πότε φεύγουν οι νέοι από το πατρικό σπίτι. Πότε σχηματίζουν σταθερά νοικοκυριά. Πότε παντρεύονται. Πότε κάνουν το πρώτο παιδί. Πόσο εύκολα μπορούν να εργαστούν, να αποταμιεύσουν, να στεγαστούν, να προβλέψουν το αύριο. Μια κοινωνία που καθυστερεί διαρκώς την ενηλικίωση, τιμωρεί φορολογικά την εργασία, κλείνει την αγορά κατοικίας, υποτιμά τη μητρότητα και την πατρότητα και αντιμετωπίζει τη δέσμευση ως αφέλεια, δεν μπορεί μετά να απορεί γιατί δεν γεννιούνται παιδιά.
Η Ελλάδα δεν θα σωθεί μόνο με επιδόματα, ημερίδες και κρατικές καμπάνιες. Θα σωθεί όταν οι άνθρωποι πιστέψουν ξανά ότι αξίζει να δεσμευθούν, να χτίσουν σπίτι, να μεγαλώσουν παιδιά, να μείνουν. Ο γάμος δεν λύνει όλα τα προβλήματα. Αλλά χωρίς γάμο, καμία κοινωνία δεν αναπαράγει με σιγουριά ούτε τον πληθυσμό της ούτε τον χαρακτήρα της.
Αλέξανδρος Σκούρας/liberal.gr
14/05/2026
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου